विष योग म्हणजे काय, चंद्र आणि शनी एकत्र, सरळ भाषेत
विष योग हे नाव लोकप्रिय ज्योतिषात पत्रिकेच्या एकाच राशीत चंद्र आणि शनी एकत्र बसण्याला दिलं जातं. काही परंपरांमध्ये दोघांची एकमेकांवर दृष्टी असली तरी हेच नाव लावतात. विष म्हणजे जहर, आणि या नावानं जेवढी भीती वाटते, तेवढं काही या योगाच्या खऱ्या वाचनात नाही.
परंपरा खरं तर ज्याचं वर्णन करते ते म्हणजे ओझं वाहणारं मन. शनी म्हणजे बंधन, उशीर, कर्तव्य आणि काळ. चंद्र म्हणजे मन, भावना आणि लहानपणीचं घर. हे दोघं जिथे एकत्र बसतात, तिथे परंपरा अशा स्वभावाचं वर्णन करते जो लवकर गंभीर होतो, ज्याचं लवकर समाधान होत नाही, आणि जो अडचण येण्याआधीच तिची वाट बघत बसतो. वाचन एवढंच आहे. हा शाप नाही, आणि कुठल्या आजाराचं निदानही नाही.
हा योग बनतो कसा
चंद्र आणि शनी एकाच राशीत. जवळपास सगळे लोक याच गोष्टीला विष योग म्हणतात. काही ज्योतिषी दोघांची एकमेकांवरची दृष्टीही धरतात, आणि काही प्रादेशिक परंपरांमध्ये याच जोडीला पुनर्फू म्हणतात, थोड्या वेगळ्या भरानं, बहुतेक लग्नात आणि आयुष्यात स्थिर होण्यात होणाऱ्या उशिराबद्दल.
दोन गोष्टी वाचन लगेच बदलतात, आणि कुठलाही ज्योतिषी काही बोलण्याआधी त्या बघेल. पहिली, दोन ग्रह अंशांनी किती जवळ आहेत. दोन अंशांचं अंतर आणि वीस अंशांचं अंतर या वेगळ्या गोष्टी आहेत, दोन्हीत रास एकच असली तरी. दुसरी, ही जोडी कुठल्या घरात पडते, कारण आयुष्याचा तोच भाग हा योग खरं तर सांगतो. चौथ्या घरातली आणि अकराव्या घरातली हीच युती एकच गोष्ट सांगत नाही.
हा योग खूप सामान्यही आहे, आणि हे कुठल्या सर्वेक्षणातून नाही तर सरळ हिशोबातून निघतं. चंद्र एका राशीत साधारण सव्वा दोन दिवस राहतो आणि सत्तावीस दिवसांच्या आसपास बाराही राशींचा फेरा पूर्ण करतो. म्हणजे कुठल्याही दिवशी चंद्र शनीच्याच राशीत असण्याची शक्यता साधारण बारामध्ये एक असते. म्हणजे बारापैकी एका पत्रिकेत ही जोडी असते. याचा अर्थ काहीही असो, तो बरबादी असू शकत नाही, कारण बारापैकी एक माणूस बरबाद झालेला नाही.
ही जोडी जड का वाचली जाते
दोन्ही ग्रहांना त्यांच्या त्यांच्या स्वभावानं समजून घ्या.
वैदिक ज्योतिषात चंद्र म्हणजे प्रेमप्रकरण नाही. चंद्र म्हणजे मन. माणूस जग कसं घेतो, धक्क्यातून किती लवकर सावरतो, त्याला किती आधार लागतो. आई आणि घरातली सुरुवातीची वर्षंही चंद्रावरूनच बघतात.
शनी मर्यादांचा ग्रह आहे. तो गोष्टी हळू करतो, पुरावा मागतो, आणि काम पूर्ण होईपर्यंत देत नाही. ग्रंथांमध्ये शनीबद्दल दुष्टपणाचं काहीच नाही. तो फक्त हा नियम आहे की प्रत्येक गोष्टीला वेळ लागतो आणि कष्ट लागतात.
शनीखाली असलेलं मन परंपरा असं वाचते की त्याला लवकर मोठं व्हावं लागलं. हा योग ती अशा बालपणाशी जोडते जिथे आराम कमी होता किंवा माया मोजून मापून मिळाली, स्वतःला आवरून ठेवायच्या सवयीशी, माणसांमध्ये असूनही एकटं वाटण्याशी, आणि इतरांपेक्षा उशिरा येणाऱ्या समाधानाशी. आणि परंपरा याला सहनशक्तीशीही जोडते, हा अर्धा भाग बहुतेक लेखांमधून गायब असतो. ही जोडी असलेली माणसं बऱ्याचदा वर्षानुवर्षं एकाच कामाला चिकटून राहू शकतात, कोणी टाळ्या वाजवल्या नाहीत तरी. हे काही छोटं देणं नाही.
कशामुळे हा योग हलका होतो
या जुन्या अटी आहेत, आणि अटीच आहेत, हमी नाही.
- या जोडीवर गुरूची दृष्टी. यावर प्रत्येक परंपरेचं एकमत आहे. गुरू विश्वास परत आणतो आणि ओझं हलकं करतो असं मानतात.
- चंद्र स्वतः बलवान असणं, म्हणजे अमावस्येच्या जवळ नाही तर पौर्णिमेच्या जवळ, आणि अशा राशीत जिथे त्याला बरं वाटतं.
- शनी स्वतःच्या राशीत किंवा उच्चीचा असणं, म्हणजे मकर, कुंभ किंवा तूळ. स्वतःच्या घरातला शनी आपलं काम करत असतो, भांडत नसतो.
- अंशांमध्ये मोठं अंतर, किंवा रास एक असूनही दोन ग्रह वेगवेगळ्या घरांत पडणं.
- ही जोडी ज्या घरात आहे, त्या घराचा स्वामी चांगल्या जागी असणं.
- त्या लग्नासाठी शनी मदत करणारा ग्रह असणं. वृषभ किंवा तूळ लग्नासाठी शनी पत्रिकेतल्या सगळ्यात चांगल्या घरांचा स्वामी असतो, त्यामुळे कागदावर भीतीदायक वाटणाऱ्या या योगात, त्या पत्रिकांसाठी, पत्रिकेचा सगळ्यात पक्का मित्रच बसलेला असतो.
"विष योग भंग" किंवा "विष योग रद्द" सांगणारी पानं याच गोष्टीकडे बोट दाखवत असतात, पण हा शब्द दिशाभूल करतो. कुंडलीत काहीच बटण दाबून बंद होत नाही. गोष्टी एकमेकांसमोर तोलल्या जातात, आणि जी जोडी एकटी एका प्रकारे वाचली गेली असती, ती बाजूला काहीतरी जास्त मजबूत असलं की वेगळी वाचली जाते.
यातल्या बऱ्याच गोष्टी जिथे असतात, तिथे हा योग बहुतेक एक गंभीर स्वभाव एवढाच राहतो, आणि समोरच्यानं स्वतः विचारल्याशिवाय मी पत्रिका वाचताना त्याचा उल्लेखही करणार नाही.
हा योग काय नाही
हे मानसिक आजाराचं भाकीत नाही. हे मला सरळ सांगायचंय, कारण ही भीती खूप जणांना असते आणि इंटरनेट ती आणखी वाढवतं. पत्रिका स्वभावाचा कल सांगते. तुम्हाला खरंच त्रास होत असेल, तर डॉक्टरकडे जा, आणि ते आधी करा. या बाबतीत कोणताही ज्योतिषी तुमचा एकमेव सल्लागार असू नये, आणि प्रामाणिक ज्योतिषाला तसं व्हायचंही नसतं.
हा लग्न अडवणारा योगही नाही, जरी हे सगळीकडे लिहिलेलं दिसतं. परंपरा मानते की या जोडीसोबत स्थिर होण्यात उशीर ही सामान्य गोष्ट आहे, विशेषतः ती सातव्या घराला लागून असेल तेव्हा. उशीर म्हणजे नकार नाही, आणि लग्नाची वेळ एका योगावरून नाही तर अनेक गोष्टी एकत्र बघून वाचली जाते.
आणि हे नाव या वाचनापेक्षा नंतरचं आहे. चंद्र आणि शनीच्या युतीच्या जुन्या वर्णनांमध्ये हे नाव येत नाही. हा नाटकी शिक्का नंतर लागला, आणि त्यानं जेवढ्यांना माहिती दिली त्यापेक्षा जास्त लोकांना घाबरवलं.
विष नावाच्या तीन वेगळ्या गोष्टी
हे सोडवून घेतलेलं बरं, कारण तिन्हींचे शोध एकाच ठिकाणी येऊन पोचतात.
जन्मपत्रिकेतला विष योग म्हणजे चंद्र आणि शनी एकत्र.
विष्कुंभ हा पंचांगात दिलेल्या सत्तावीस दैनिक योगांपैकी पहिला. ही दिवसाची गोष्ट आहे, तुमच्या पत्रिकेची नाही, आणि एखादं काम सुरू करायची वेळ निवडताना ती बघतात. नावात विष असलं तरी तुमच्या कुंडलीतल्या चंद्र आणि शनीशी त्याचा काहीही संबंध नाही.
विष घटी, कधी कधी विष घटिका असंही लिहितात, हा दिवसातला एक छोटा अशुभ भाग आहे जो त्या दिवशी चालू असलेल्या नक्षत्राशी बांधलेला असतो. मुहूर्त काढताना तोही त्याच प्रकारे बघतात. हीसुद्धा दिवसाचीच गोष्ट, आणि हिचाही काही संबंध नाही.
कोणी रोजच्या पंचांगातून बघून तुम्हाला विष योग सांगितला असेल, तर तो दुसऱ्या किंवा तिसऱ्या गोष्टीबद्दल बोलत होता.
प्रसिद्ध लोकांच्या याद्या
विष योग असलेले प्रसिद्ध लोक शोधले तर नट, गायक आणि राजघराण्यातल्या लोकांच्या मोठ्या खात्रीनं दिलेल्या याद्या मिळतील. त्यांना फारशी किंमत नाही. प्रसिद्ध लोकांच्या जन्मतारखा बऱ्याचदा सगळ्यांना माहीत असतात, पण जन्मवेळ क्वचितच कुठल्या कागदातून येते, आणि अंदाजानं घेतलेली वेळ अंदाजाचीच पत्रिका देते. या याद्यांमध्ये पत्रिका, जन्माचे तपशील किंवा स्रोत क्वचितच दाखवलेले असतात, आणि बऱ्याच याद्या उलट्या दिशेनं विचार करतात: बालपण कठीण गेलं, म्हणजे हा योग असणारच. आणि एखादी यादी बरोबर असली तरी काहीच सिद्ध होत नाही, कारण प्रसिद्ध लोकांमध्येही साधारण बारापैकी एकाकडे ही जोडी असते, ज्यांचं आयुष्य सुरळीत गेलं त्यांच्याकडेसुद्धा.
एखादी पत्रिका तपासायची असेल, तर बऱ्याचदा फक्त जन्मतारखेवरूनच कळतं की चंद्र शनीच्या राशीत होता का, कारण चंद्र एका राशीत दोन दिवसांपेक्षा जास्त राहतो. पण घर, ज्यात याचा बहुतेक अर्थ दडलेला असतो, त्यासाठी तुमचा विश्वास असलेली जन्मवेळ लागते.
परंपरा काय सांगते
शनिवारचे नियम, म्हाताऱ्या आणि गरीब माणसांना जेवू घालणं आणि त्यांची सेवा करणं, आणि आपल्या आईची काळजी घेणं, हेच परंपरा इथे सांगते, आणि हनुमान चालीसा हा नेहमीचा पाठ आहे. या सगळ्याबद्दल मी जे नेहमी सांगतो तेच सांगेन. हे लक्ष देण्याचे आणि शिस्तीचे सराव आहेत, शनीच्या वाचनाला ते शोभतात कारण शनी सातत्याला प्रतिसाद देतो, आणि यातलं काहीही असं बटण नाही जे एखादा योग बंद करेल. विष योग घालवण्याच्या नावाखाली कोणी तुम्हाला खडा किंवा पूजा विकत असेल, तर तो तुम्हाला उपाय नाही, भीती विकतोय.
तुमच्या स्वतःच्या पत्रिकेत ही जोडी नेमकं काय करतेय, कुठल्या घरात आहे, किती जवळ आहे, आणि तिच्यावर आणखी कोणाची दृष्टी आहे, हे जाणून घ्यायचं असेल तर पत्रिका वाचन तुम्हाला ते सरळ शब्दांत सांगेल. कुंडलीतला राज योग हा लेख (सध्या इंग्रजीत) समजावतो की नाव असलेला एखादा योग बाकीच्या पत्रिकेसमोर कसा तोलला जातो, आणि या सगळ्या योगांबरोबर हीच सवय कामाची आहे.
लोक जे विचारतात
माझ्या पत्रिकेतला विष योग गंभीर अडचण आहे का?
एकट्यानं बहुतेक वेळा नाही. त्याचं वजन यावर ठरतं की दोन ग्रह किती जवळ आहेत, कुठल्या घरात आहेत, चंद्राची स्थिती कशी आहे, आणि गुरूची दृष्टी आहे की नाही. खूप पत्रिकांमध्ये तो फक्त एक गंभीर, धीराचा स्वभाव सांगतो, त्यापेक्षा नाटकी काही नाही.
विष योगामुळे लग्नाला उशीर होतो का?
परंपरा या जोडीला स्थिर होण्यातल्या उशिराशी जोडते, विशेषतः त्यात सातवं घर असेल तर, आणि उशीर म्हणजे नकार नाही. लग्नाची वेळ अनेक गोष्टी एकत्र बघून ठरवली जाते, त्यामुळे कुठल्याही एका योगाला उत्तर मानू नये.
विष योग किती काळ टिकतो?
तो येतजात नाही. जन्मपत्रिकेतली युती आयुष्यभर असते. बदलतं ते म्हणजे तो कधी जास्त ठळक होतो, आणि ते मुख्यतः शनी आणि चंद्राच्या लांब ग्रहकाळात, म्हणजे त्यांच्या महादशेच्या वर्षांत होतं. त्या वर्षांबाहेर बहुतेक लोकांना तो खूप कमी जाणवतो.
विष योग आणि साडेसाती एकच का?
नाही. विष योग जन्मपत्रिकेतली कायमची गोष्ट आहे. साडेसाती हा येऊन जाणारा काळ आहे, जो शनी तुमच्या चंद्र राशीच्या आधीच्या राशीतून, खुद्द चंद्र राशीतून, आणि नंतरच्या राशीतून जात असताना चालतो. एखाद्याकडे एक असू शकतं, दोन्ही असू शकतात, किंवा एकही नाही, आणि दोन्ही अगदी वेगळ्या प्रकारे वाचले जातात. भीतीदायक नाव फुगवून सांगायची हीच सवय पंचांगातही दिसते, परिघ योग या लेखात (सध्या इंग्रजीत) दिसते तशी.
स्रोत
- Raja yoga (Hindu astrology), विकिपीडिया
- बृहत्पाराशर होराशास्त्र, हिंदी टीका सहित, Internet Archive
- चंद्र, विकिपीडिया